Zainspiruj się i przeczytaj o podróży swoich marzeń na blogu
Kuchnia kanadyjska – czego warto spróbować?
Co się je w Kanadzie, kraju, w którym deser powstaje na świeżym śniegu, a o zawartości talerza decyduje często prowincja, w której akurat się znajdziecie? Kuchnia kanadyjska nie ma jednego oblicza – to kilka kuchni naraz: francuska z Quebecu, brytyjska z Ontario, morska znad Atlantyku i Pacyfiku oraz rdzenna, starsza od pozostałych o tysiące lat. Kanadyjskie jedzenie lubi lokalne składniki, więc na talerzach pojawiają się syrop klonowy, łosoś i wołowina z Alberty. Tak powstały potrawy kanadyjskie, które chętnie zamówicie drugi raz: frytki z serowym twarożkiem i gorącym sosem, ciastka bez pieczenia, wędzona wołowina w kanapce z żytniego chleba. Do tego dochodzą napoje, od kanadyjskiej wersji Bloody Mary po wino z zamarzniętych winogron, i przekąski ze straganów. Jeśli planujecie podróż do Kanady – trafiliście idealnie. Z tego artykułu dowiecie się, skąd wzięły się tradycyjne potrawy Kanady, czym wyróżnia się tradycyjna kuchnia kanadyjska i których dań warto spróbować jako pierwszych. Gotowi na pierwszy kęs? Zapraszamy do lektury!
Historia kuchni kanadyjskiej
Zacznijcie od liczby, która zmieni Wasze spojrzenie na kanadyjski talerz: Pierwsze Narody i Inuici gotują na terenie dzisiejszej Kanady od co najmniej 15 tysięcy lat. Europejska opowieść o tutejszym jedzeniu to zaledwie ostatni rozdział. Rdzenni mieszkańcy opierali kuchnię na dziczyźnie, zbieractwie i uprawach, a samych roślin jadalnych zbierali ponad pięćset gatunków. Każdy region miał własne zasoby i własne techniki – gotowanie, wędzenie, suszenie, pieczenie nad ogniem.
Z tej spiżarni pochodzi syrop klonowy, który jako pierwsi zbierali rdzenni mieszkańcy wschodniej Kanady. Najstarsze syropy powstawały podobno przez wielokrotne zamrażanie soku i usuwanie lodu, dzięki czemu cukier w płynie się zagęszczał. Na zachodnim wybrzeżu podstawą diety był łosoś, jedzony świeży w sezonie tarła albo wędzony i suszony na zapas. Na preriach powstawał pemmikan – suszone mięso bizona, jelenia lub łosia, wymieszane z wytopionym tłuszczem i czasem z jagodami. Jego nazwa pochodzi od słowa z języka Cree, które oznacza tłuszcz.
Najdalej na północy Inuici żyli z ryb oraz z mięsa zwierząt lądowych i morskich. Część mięsa jedli świeżo, a część składowali i pozwalali mu się sfermentować. Wychodziły z tego przysmaki o konsystencji i zapachu dojrzałych, miękkich serów. Do ich jadłospisu należały też zbierane rośliny, a ryby jedzono gotowane lub smażone, a dawniej często suszone.
Pierwsze europejskie smaki przypłynęły z Atlantykiem. Pod koniec XV wieku John Cabot dotarł do wybrzeży Ameryki Północnej, w okolice dzisiejszej Nowej Fundlandii. Podobno doniósł królowi Anglii, że morze aż roi się od ryb – można je łowić nie tylko sieciami, lecz nawet koszem spuszczonym do wody. Na łowiska u brzegów Nowej Fundlandii ściągały floty rybackie z Anglii, Francji, Portugalii i Hiszpanii, a solony dorsz stał się podstawą jadłospisu nadmorskich osad. Do dziś wspomina o nim nowofundlandzkie fish and brewis – dorsz z twardym sucharkiem.
Francuscy osadnicy szybko zrozumieli, że zimę przetrwa się nie samym prowiantem – potrzebny jest też dobry humor. Zimą 1606–1607 w Port-Royal, w dzisiejszej Nowej Szkocji, Samuel de Champlain założył towarzystwo biesiadne zwane Order of Good Cheer. Kolejni jego członkowie pełnili funkcję gospodarza uczty – dwa dni przed swoją kolejką szli na polowanie lub na ryby, żeby dorzucić do stołu jakiś przysmak. Wśród częstych gości byli wodzowie Mikmaków – między innymi Membertou.
Francuska tradycja ukształtowała kuchnię Quebecu i Akadii – widać ją choćby w tourtière. W Ontario i na wybrzeżu Atlantyku zaważyły tradycje brytyjskie i irlandzkie – ryby solone, pieczone mięsa i herbata. W XVIII wieku do Ontario napłynęli lojaliści, którzy przywieźli zwyczaje podobne do angielskich, ale dopasowali je do miejscowych produktów: jagód, syropu klonowego, dziczyzny, kukurydzy i dyni. Do dziś roast beef z Yorkshire pudding bywa uznawany za integralną część kanadyjskiego stołu.
W połowie XIX wieku wzdłuż głównych dróg Górnej Kanady karczmy stały gęsto. W Toronto, Montrealu, Quebec City i Halifaksie otwierano hotele dla coraz zamożniejszych gości – podawano w nich stek, smażoną wieprzowinę, placki gryczane, pieczoną wołowinę i herbatę. Ukazywały się wówczas lokalne książki kucharskie, takie jak The Home Cookbook z 1877 roku.
Na zachodzie ton nadały faktorie Kompanii Zatoki Hudsona i North West Company. Szkoccy i francuscy handlarze mieszali się tam z ludnością rdzenną, a z tego połączenia narodziła się kultura Metysów i jej kuchnia – bannock, pemmikan i gęste gulasze. Gdy do doliny Red River dotarli osadnicy ze Szkocji, przywieźli haggis, black bun i miodowe ciasta, a razem z Metysami polowali na bizony i dodawali dziczyznę do własnych potraw.
Prawdziwy przełom przyniosła kolej. Po ukończeniu Canadian Pacific Railway pod koniec XIX wieku na prerie, czyli w dzisiejsze Albertę, Saskatchewan i Manitobę, ruszyli osadnicy z Ukrainy, Polski, Niemiec, Skandynawii i wielu innych krajów. Dlatego pierogi i kiełbasa są tam równie swojskie jak wołowina. W Manitobie, w Gimli, mieszka największa społeczność osób pochodzenia islandzkiego poza samą Islandią, a na bożonarodzeniowym stole pojawia się vínarterta – wielowarstwowe ciasto z powidłami ze śliwek, doprawione kardamonem.
Do Kanady przybyli też mennonici i Niemcy, którzy zostawili ślady w kuchni okolic Waterloo w Ontario i południowej Manitoby. Rosyjscy duchoborcy wnieśli wegetariańskie przepisy, które wpłynęły na kuchnię prerii i wnętrza Kolumbii Brytyjskiej.
Imigranci z Chin, którzy zaczęli przybywać do Kanady w latach 50. XIX wieku, dopasowali swoje dania do lokalnych smaków i składników. Według jednej z wersji chiński bufet narodził się w XIX wieku w Gastown, dzisiejszej dzielnicy Vancouver – chińscy kucharze ustawiali podgrzewany stół z potrawami dla skandynawskich drwali i pracowników tartaków. Tak powstała kanadyjsko-chińska kuchnia, a w niej calgary ginger beef – smażona w głębokim tłuszczu wołowina w słodkim sosie imbirowym, wymyślona w połowie lat 70. XX wieku przez szefa kuchni George’a Wonga w restauracji Silver Inn w Calgary. Nowa Fundlandia ma za to własne chow mein, w którym zamiast makaronu leży kapusta.
Imigranci żydowscy z Europy Wschodniej dali Montrealowi bajgle i wędzoną wołowinę, a w drugiej połowie XX wieku wpływy sięgnęły dalej: z Azji Południowej, Wschodniej i z Karaibów. Japońscy Kanadyjczycy mocno odcisnęli się na kuchni Kolumbii Brytyjskiej i Ontario. W Vancouver narodził się japadog – parówka w bułce z dodatkami w japońskim stylu, takimi jak teriyaki czy yakisoba – a obok niego lokalne odmiany sushi. Inspiracje z kuchni północnych Indii widać w roti z kurczakiem w sosie maślanym, które w latach 80. i 90. zdobyło popularność w Toronto. Efekt? Kuchnia, w której podziały nadal biegną wzdłuż granic prowincji i śladów kolejnych fal osadnictwa.
Czym charakteryzuje się kuchnia kanadyjska?
Nie szukajcie jednego dania, które wyjaśni Wam całą Kanadę – takie nie istnieje. Kanadyjski stół bywa nazywany kuchnią kuchni – nie kotłem, w którym wszystko się rozgotowuje, lecz stołem szwedzkim, na którym każde danie zachowuje własny smak. Kanada ma kuchnię, którą badaczka Lenore Newman nazywa kreolską tradycją kulinarną – jej zdaniem wyróżnia ją kilka cech:
- sezonowość: syrop klonowy powstaje przez kilka tygodni późną zimą i wczesną wiosną, a łosoś bywa świeży głównie w czasie tarła,
- wielokulturowość: na jednym talerzu spotykają się tradycje rdzenne, francuskie, brytyjskie i kolejne fale imigrantów,
- dzikie produkty: jagody, grzyby i dziczyzna, taka jak łoś, jeleń czy karibu,
- dania regionalne: homary na wybrzeżu Atlantyku, łosoś na Pacyfiku, wołowina na preriach,
- składniki ważniejsze niż przepisy: produkty podaje się razem z miejscem pochodzenia, jak ostrygi Malpeque czy wołowina z Alberty.
Typowe jedzenie w Kanadzie jest sycące – opiera się na pieczywie, produktach skrobiowych, mięsie, w tym dziczyźnie, oraz na gulaszach i zupach. W kraju zimnych zim i długich dystansów rozwinęło się też smażenie ciasta. Z niego powstają beavertails, apple fritters i newfoundlandzkie toutons – a także bannock i bajgle, które wprawdzie nie pochodzą z Kanady, lecz mocno wrosły w jej tradycję.
Kanada ma też własne odmiany znanych produktów: cheddar, whisky, chleb, wino, bekon i naleśniki zyskały tu odrębną tożsamość. Wiele z nich opiera się na przepisach przywiezionych przez imigrantów i przerobionych na lokalne składniki.
Na wschodzie rządzi ocean. W prowincjach nadmorskich na stołach lądują homary z Nowej Szkocji i Wyspy Księcia Edwarda, ostrygi Malpeque, przegrzebki z Digby i dulse – czerwone wodorosty podawane jako chrupiące chipsy. Wiosną w Nowym Brunszwiku na talerzach pojawiają się też fiddleheads – młode pędy paproci, które gotuje się na parze lub we wrzątku. Nowa Fundlandia z kolei zachowała dania z dorsza, takie jak fish and brewis czy smażone języki dorszowe, a w Quebecu i Ontario dominują dania z syropem klonowym, wieprzowiną i ziemniakami. W południowym Ontario jada się też ryby słodkowodne z Wielkich Jezior, na przykład lake whitefish i walleye. Prerie to królestwo wołowiny i zbóż – w 2016 roku Alberta miała ponad 40 procent kanadyjskiego pogłowia bydła, a jej wołowina słynie z marmurkowego smaku, który zawdzięcza żyznym pastwiskom i jęczmieniowi. Saskatchewan, zwana spichlerzem Kanady, ma ponad 40 procent kanadyjskich pól uprawnych i daje większość krajowych przypraw, zwłaszcza gorczycę. Na deser warto sięgnąć po placek z jagodami saskatoon, które rosną na preriach i w górach zachodniej Kanady.
Na wybrzeżu Pacyfiku króluje łosoś – w wodach Kolumbii Brytyjskiej łowi się pięć jego gatunków: sockeye, coho, chinook, chum i pink. Obok trafiają na stoły kraby Dungeness, a w miastach takich jak Vancouver wszystko to doprawia się wpływami azjatyckimi. Na północy z kolei jada się mięso karibu i innej dziczyzny, a rdzenne tradycje nadal wyznaczają rytm kuchni.
Dzikie dary natury nie są tu egzotyką – zbiera się maliny moroszki i borówki, żurawiny i jagody saskatoon, a także kurki, smardze i inne grzyby oraz dziki ryż. Na dziczyznę poluje się do dziś, choć rzadko trafia na stoły w wielkich miastach. Jeleń, łoś, wapiti i karibu mają szczególne znaczenie dla wielu kultur Pierwszych Narodów, a w prowincjach atlantyckich z moroszek robi się dżem i placek.
Jeśli miałby istnieć jeden składnik łączący cały kraj, byłby nim syrop klonowy. Kanada produkuje ponad 70 procent światowego syropu, a około 90 procent kanadyjskiej produkcji pochodzi z Quebecu. Na butelkach znajdziecie klasy od złotej, o delikatnym smaku, po bardzo ciemną, o intensywnym – ciemniejsze nadają się głównie do gotowania i pieczenia. Klon trafia nie tylko na naleśniki, lecz także do pieczonej fasoli, glazur i sałatki z kapusty. Z syropu robi się też cukier klonowy, masło klonowe i cukierki.
Co warto zjeść, będąc w Kanadzie?
Chcecie jeść jak Kanadyjczycy? Zacznijcie od zasady, że kuchnia kraju to zbiór tradycji prowincji, a nie jedno stałe menu – najlepiej więc jeść regionalnie. Kanada to kraj, w którym jedzenie smakuje inaczej w Quebecu, inaczej nad Pacyfikiem. Dzień zacznijcie od puszystych naleśników z syropem klonowym – a jeśli obudzicie się w Toronto, od kanapki z peameal bacon na rynku St. Lawrence Market. Chrupiące plastry schabu w kukurydzianej panierce trafiają na miękką bułkę, najczęściej z miodową musztardą.
W Montrealu śniadaniem bywa bajgiel, ale nie taki jak w Nowym Jorku. Montrealski jest mniejszy, cieńszy, słodszy i gęstszy – ma większą dziurę, gotuje się go w wodzie z miodem i wypieka w piecu opalanym drewnem. Do najsłynniejszych piekarni należą Fairmount (od 1919 roku) i St-Viateur (od 1957 roku), które od lat spierają się o to, która z nich jest starsza. Wybierzcie wersję z czarnym makiem albo z sezamem – te drugie poleciały nawet w kosmos: urodzony w Montrealu astronauta Gregory Chamitoff zabrał na wahadłowiec Discovery 18 takich bajgli z piekarni Fairmount.
W prowincjach atlantyckich śniadanie to także touton z Nowej Fundlandii – smażone ciasto chlebowe – oraz ploye, cienki placek z mąki gryczanej, podawany z syropem klonowym albo z fasolą. Co jedzą Kanadyjczycy na śniadanie? To zależy od miasta – i od prowincji, w której mieszkają.
A co na obiad? W Montrealu kanapka z wędzoną wołowiną, w Quebec City poutine z lokalnej frytkarni, a nad Atlantykiem bułka z homarem – lobster roll. W prowincjach nadmorskich zamówcie też gotowanego homara albo kilka ostryg Malpeque. Halifax ma własny obiad, który w 2015 roku uznano oficjalnie za jedzenie miasta: donair. To kebab z mielonej wołowiny w miękkiej picie, z cebulą, pomidorem i słodkim sosem z mleka skondensowanego, cukru, octu i czosnku. Wymyślił go w latach 70. grecki imigrant Peter Gamoulakos – zamiast baraniny użył wołowiny i dodał słodki sos.
W Nowej Fundlandii niedzielny obiad to Jiggs dinner – solona wołowina gotowana z ziemniakami, marchewką, kapustą i rzepą, a w tym samym wywarze dochodzą jeszcze pudingi, na przykład z groszku. Na preriach bywa za to swojsko – dzięki ukraińskim i polskim osadnikom pierogi i kiełbasa są tam codziennością, więc Wy poczujecie się jak w domu. W Albercie zamówcie kubie burger, czyli kotlet w bułce z ukraińską kiełbasą czosnkową, albo stek z lokalnej wołowiny.
Kolacja w Kolumbii Brytyjskiej to łosoś w wielu postaciach – między innymi wędzony – a do tego kraby Dungeness. Na ulicach Vancouver warto skosztować japadoga, a w chińskich restauracjach Calgary – ginger beef.
Między posiłkami zajrzyjcie na targ. W Ottawie, w ByWard Market, sprzedaje się BeaverTails (w Quebecu to Queues de Castor). To ręcznie rozciągane placki ze smażonego ciasta w kształcie bobrzych ogonów, z cynamonem i cukrem, plasterkami banana, pokruszonymi ciasteczkami Oreo, kremem czekoladowo-orzechowym, a czasem nawet z poutine. Pierwszy stragan pod tą nazwą stanął tam w 1980 roku, a pomysł narodził się dwa lata wcześniej na jarmarku w Killaloe w Ontario. W 2009 roku, w drodze na lotnisko, po taki placek zajrzał nawet prezydent USA Barack Obama.
Późną zimą i wczesną wiosną, w sezonie na syrop klonowy, otwierają się w Quebecu cabanes à sucre – szałasy, w których warzy się klonowy syrop. Najlepiej przyjechać na cały posiłek: szynka, bekon, kiełbaski, pieczona fasola, jajecznica, naleśniki i oreilles de crisse, czyli smażone skwarki wieprzowe, a na koniec tarta cukrowa i tire sur la neige. Syrop jest tu bohaterem każdego dania.
Zimą w Quebecu rozgrzeje Was soupe aux pois – gęsta zupa z żółtego groszku, solonej wieprzowiny i ziół, którą w anglojęzycznych regionach podaje się z johnnycake, kukurydzianym plackiem. Drugim sycącym daniem jest pâté chinois – zapiekanka z warstw mielonej wołowiny, kukurydzy i puree ziemniaczanego, która według jednej z wersji powstała dla chińskich robotników kolejowych.
Do popicia zamówcie Caesar – kanadyjską wersję Bloody Mary. Wymyślił go w 1969 roku Walter Chell, kierownik restauracji w hotelu Calgary Inn, a w ciągu pięciu lat Caesar stał się najpopularniejszym koktajlem w Calgary. Koktajl składa się z wódki, Clamato – soku pomidorowego z wywarem z małży – ostrego sosu, sosu Worcestershire i soli selerowej, a podaje się go z łodygą selera i plasterkiem limonki.
W okolicach Wodospadów Niagara spróbujcie wina lodowego – winogrona zbiera się dopiero po naturalnym zamarznięciu, przy temperaturze nie wyższej niż –8°C. Zbiór trzeba zakończyć w ciągu kilku godzin pierwszego dostatecznie zimnego poranka. W Ontario powstaje zdecydowana większość kanadyjskiej produkcji. W 1991 roku rocznik 1989 winiarni Inniskillin dostał na targach Vinexpo we Francji nagrodę Grand Prix d’Honneur, co wprowadziło kanadyjskie wino lodowe na światową scenę.
Kanadyjska kuchnia – najpopularniejsze dania
Które z dań jest narodowym daniem Kanady? Zależy od tego, kogo zapytacie – i w której prowincji. Kanada słynie z potraw, o których pochodzenie spierają się całe miasta. Poutine bywa nieoficjalnie nazywane daniem narodowym, choć dla wielu mieszkańców Quebecu jest przede wszystkim symbolem ich prowincji; Toronto ogłosiło swoim daniem firmowym kanapkę z peameal bacon, a Halifax – donair. W zestawieniach najbardziej charakterystycznych potraw wracają te same nazwy, a obok nich pojawiają się zupa grochowa i placek z jagodami saskatoon. Oto osiem klasyków, bez których trudno mówić o dawnych i współczesnych daniach kanadyjskich.
Poutine (frytki z serowym twarożkiem i sosem pieczeniowym)
O jakości poutine decyduje serowy twarożek – świeże skrzepy cheddara, które powinny mieć mniej niż dobę. Zwróćcie uwagę, czy skrzypią pod zębami, bo tylko wtedy są dość świeże. Frytki są średniej grubości, smażone czasem dwa razy, a brązowy sos z bulionu wołowego i drobiowego trafia na talerz tuż przed podaniem. Gorący sos polewa się twarożek o temperaturze pokojowej, więc ser mięknie, ale się nie rozpływa, a frytki zachowują chrupkość. Danie narodziło się pod koniec lat 50. XX wieku w regionie Centre-du-Québec – o miano wynalazcy spiera się jednak kilka lokali. Według jednej opowieści restaurator Fernand Lachance z Warwick wykrzyknął w 1957 roku „ça va faire une maudite poutine!”, czyli mniej więcej „to będzie straszny bałagan!”. Poszło o to, że stały klient poprosił o garść twarożku w torebce z frytkami. Drugą wersję opowiada Drummondville, gdzie lokal Le Roy Jucep wpisał w latach 60. do menu połączenie frytek, sera i sosu.
Pochodzenie samego słowa też bywa sporne. Według popularnej etymologii poutine to quebeckie określenie bałaganu, inni wywodzą je od angielskiego pudding, a w znaczeniu „frytki z serem i sosem” po angielsku odnotowano je na początku lat 80. Przez dziesięciolecia danie pozostawało przekąską z przydrożnych budek i lodowisk, a nawet pretekstem do kpin. Zmieniło to dopiero w listopadzie 2001 roku Martin Picard z montrealskiego bistra Au Pied de Cochon, który podał wersję z foie gras i przekonał krytyków.
Dziś poutine kojarzy się z kilkoma adresami – w Montrealu działa La Banquise, która od początku lat 80. serwuje poutine i ma w karcie kilkadziesiąt wariantów, między innymi z kiełbasą, wędzoną wołowiną albo kurczakiem. W Quebec City sieć Chez Ashton słynie z wersji galvaude z kurczakiem i zielonym groszkiem. Doroczne święta poutine odbywają się w Montrealu i Drummondville, a La Poutine Week obejmuje restauracje w całej Kanadzie. Poutine pojawia się też w menu popularnych sieci szybkiej obsługi, a w Saskatchewan zamiast twarożku używa się często startej mozzarelli.
Wariantów jest tyle, że część znawców uważa poutine za osobną kategorię dań, jak kanapki czy pierogi. W Montrealu, gdzie mieszka wielu imigrantów, powstają wersje inspirowane kuchnią haitańską, meksykańską, portugalską, indyjską, japońską, grecką, włoską czy libańską. Lokale wprowadzają też sezonowe nowości – na przykład poutine z indykiem, nadzieniem i sosem żurawinowym na Święto Dziękczynienia. Bez sera mieszkańcy Quebecu nazwaliby to po prostu frytkami z sosem. Z całą pewnością to najbardziej rozpoznawalne kanadyjskie jedzenie i nieoficjalne narodowe danie Kanady.

Tourtière (tradycyjna tarta mięsna z Quebecu)
Przyprawy zdradzają jej świąteczny charakter – do mięsa trafiają cynamon, goździki, ziele angielskie i gałka muszkatołowa. Nadzienie bywa różne, bo w każdym regionie wypełnia je to, co akurat dostępne. Zwykle jest to wieprzowina, czasem wołowina albo cielęcina, a niekiedy dziczyzna, taka jak łoś, królik czy bażant, często z ziemniakami lub innymi warzywami. W regionach przybrzeżnych bywa też łosoś. Całość przykrywa się kruchym ciastem i piecze.
Tourtière jest daniem przede wszystkim wigilijnym. Jej historia sięga co najmniej XVII wieku, gdy osadnicy w Quebecu po pasterce zasiadali do nocnej uczty zwanej réveillon, na której pasztet był stałym punktem. Do dziś jada się go 24 grudnia we wspólnym gronie rodziny i przyjaciół, lubią go też w Nowym Brunszwiku, gdzie akadyjska wersja nazywa się pâté à viande, a w sklepach w całej Kanadzie kupicie go przez cały rok.
Nazwę często wywodzi się od gołębia wędrownego, po francusku tourte, który miał być pierwotnym nadzieniem. Językoznawcy się z tym nie zgadzają – dania o tej nazwie znano w niektórych regionach Francji już w XVII wieku. Pierwszy znany zapisany przepis pochodzi z 1840 roku, z książki La cuisinière canadienne, uznawanej za pierwszą francuskojęzyczną książkę kucharską wydaną w Kanadzie.
Jedną z odmian regionalnych jest tourtière du Lac-Saint-Jean, uchodząca za emblemat regionu Saguenay–Lac-Saint-Jean. To danie z mięsa krojonego w kostkę, nie mielonego, i z ziemniaków, pieczone przez wiele godzin. O tourtière mówi się też, że to przykład „kuchni okupowanych”, czyli potrawy francuskiej za sprawą Brytyjczyków, którzy zajęli Quebec w 1759 roku. Jeśli traficie do Quebecu zimą, szukajcie jej w świątecznych menu.
Montreal smoked meat (wędzona wołowina po montrealsku)
Smoked meat powstaje z mostka wołowego peklowanego na sucho w soli i przyprawach – kolendrze, czarnym pieprzu, gorczycy i czosnku – a potem wędzonego i parowanego aż do miękkości. Mięso kroi się ręcznie, bo maszyna rozdrobniłaby kruche włókna, a kanapkę układa na jasnym chlebie żytnim bez ziaren i smaruje żółtą musztardą. Zwykle towarzyszą jej ogórek konserwowy i frytki.
Przy zamawianiu wybierzecie kawałek mostka: lean, czyli chudy, medium – najpopularniejszy i najsoczystszy, ze środka – albo old-fashioned, czyli grubsze plastry, pośrednie między średnim a tłustym. Jeśli Wam to nie wystarczy, poproście o fat, z tłustego końca mostka. Kawałki, które odpadają przy krojeniu, trafiają do poutine ze smoked meat albo na spaghetti. Mieszanka przypraw do smoked meat podobno dała też początek popularnej przyprawie Montreal steak seasoning.
Czym różni się od nowojorskiego pastrami? Pastrami robi się najczęściej z tłustszego kawałka zwanego navel, a smoked meat z mostka – z grubszą warstwą tłuszczu i bardziej włóknistą strukturą. Navel jest zresztą w Kanadzie trudniej dostępny, bo tutejsi rzeźnicy kroją wołowinę według brytyjskiej tradycji.
Pochodzenie dania jest sporne – wszystkie wersje prowadzą jednak do żydowskiej diaspory z Rumunii i Europy Wschodniej. Jedni wskazują rzeźnika Aarona Sanfta, który w 1884 roku otworzył w Montrealu pierwszy koszerny sklep mięsny, inni Benjamina Kravitza, założyciela delikatesów Bens, który według rodzinnej opowieści sprzedawał smoked meat już na początku XX wieku. Jednym z najsłynniejszych adresów jest Schwartz’s przy bulwarze Saint-Laurent, działający od 1928 roku. Warto zajrzeć też do Lester’s Deli i Snowdon Deli. Pisarz Mordecai Richler przyprawy ze Schwartz’s z przekąsem nazwał w powieści „Barney’s Version” „Nektarem Judei”.
Nazwa dania doczekała się nawet sporu urzędowego. Po przyjęciu Karty Języka Francuskiego w 1977 roku quebecki urząd językowy domagał się, by delikatesy, między innymi Dunn’s, zmieniły angielskie „smoked meat” na „bœuf mariné”. Dunn’s wygrało ten spór w sądzie w 1987 roku, a termin „bœuf mariné” wycofano oficjalnie dopiero w 2000 roku.
Peameal bacon (peklowany schab w mące kukurydzianej z Toronto)
Peameal bacon to chudy schab peklowany na mokro w solance z solą i cukrem, niewędzony i obtoczony w żółtej mące kukurydzianej. Sprzedaje się go na surowo, a kroi w cienkie plastry i smaży dopiero przed podaniem; można go też grillować albo upiec w całości. Solanka sprawia, że mięso trudno przesuszyć, a niska zawartość tłuszczu zachowuje jego soczystość. Po usmażeniu ma łagodny, słodkawo-słony smak, bliższy świeżej szynce niż klasycznemu bekonowi – a mąka daje chrupiące brzegi. Poza południowym Ontario trudno go spotkać.
Nazwa nawiązuje do grochu – po angielsku pea. Według najczęściej powtarzanej wersji schab owijano dawniej w mielony żółty groszek, który wydłużał trwałość mięsa, a po I wojnie światowej zastąpiła go mąka kukurydziana, choć nazwa została. Za twórcę peameal bacon uważa się Williama Daviesa, angielskiego rzeźnika, który w 1854 roku przybył do Toronto i otworzył stragan na St. Lawrence Market. Jego przedsiębiorstwo wysyłało mięso do Wielkiej Brytanii i przerabiało ogromne ilości wieprzowiny – według jednej z teorii stąd wziął się przydomek Toronto, Hogtown. Dziś peameal bacon najłatwiej spróbować w kanapce, za której popularność odpowiada rodzina Biancolinów z Carousel Bakery na St. Lawrence Market – cienkie plastry smażone na płycie, miodowa musztarda i miękka bułka kaiser. W 2016 roku burmistrz John Tory ogłosił ją daniem firmowym miasta.
Nie myślcie przy tym o amerykańskim „Canadian bacon”. W USA to wędzony i w pełni ugotowany schab zbliżony do szynki. W samej Kanadzie peameal nazywa się po prostu back bacon, a kanapkę – back bacon on a bun.
Butter tarts (kruche babeczki z maślanym nadzieniem)
Nadzienie butter tarts powstaje z masła, cukru, syropu i jajek, a po upieczeniu ma być półpłynne pod chrupiącą wierzchnią warstwą. Czym różni się od amerykańskiego pecan pie? Brakiem skrobi kukurydzianej i bardziej płynnym wnętrzem, a od francusko-kanadyjskiej tarty cukrowej – brakiem mąki w masie.
Największy spór dotyczy rodzynek – jedni dodają je do nadzienia, razem z orzechami włoskimi albo pekan, inni uważają, że prawdziwe butter tarts nie powinny zawierać żadnych dodatków. Zdecydujcie sami, do którego obozu dołączycie. Piekarze eksperymentują też z wersjami z klonem, bekonem, chili czy słonym karmelem z kardamonem. Podobne babeczki robi się w Szkocji, gdzie noszą nazwę Ecclefechan butter tarts, a francuska tarte à la frangipane różni się od kanadyjskiej tylko dodatkiem zmielonych migdałów.
Najwcześniejszy znany drukowany przepis pochodzi z 1900 roku z miasta Barrie w Ontario, z książki kucharskiej „Royal Victoria Cook Book”, którą wydało Women’s Auxiliary szpitala Royal Victoria. Jako możliwych przodków wymienia się szkockie border tarts, francuską tarte au sucre, którą w XVII wieku mogły przywieźć filles du roi, pecan pie oraz angielski treacle tart.
Dziś butter tarts są powodem do dumy lokalnych społeczności w Ontario. Na ich cześć organizuje się festiwal w Midland, a w Wellington North można wyruszyć na Butter Tart Trail – szlak po piekarniach. Nawet spór o nazwę jednej z turystycznych tras, który prasa nazwała „wojną o butter tarts”, skończył się ugodą. W 2019 roku Poczta Kanadyjska wydała znaczki z kanadyjskimi deserami – oprócz butter tarts znalazły się na nich między innymi batony Nanaimo, tarte au sucre i placek z jagodami saskatoon.

Nanaimo bars (warstwowe ciastka bez pieczenia z Kolumbii Brytyjskiej)
Składają się na nie trzy piętra słodyczy – na dole kruchy spód z okruchów herbatników graham, orzechów (włoskich, migdałów lub pekan) i kokosa z kakao, w środku waniliowy krem budyniowy, a na wierzchu polewa z ganache czekoladowego. Nie trzeba ich piec, a wariantów jest wiele. Szukajcie wersji z masłem orzechowym, kokosem albo kawą mokka.
Nazwa pochodzi od miasta Nanaimo na wyspie Vancouver – historia deseru jest jednak zawiła. Najwcześniejszy znany przepis, bardzo podobny do dzisiejszego, ukazał się w 1952 roku w książce Women’s Auxiliary to the Nanaimo Hospital Cookbook jako „chocolate square”. Pod nazwą Nanaimo bars pojawił się dopiero w 1953 roku, w książce Edith Adams’ Cookbook. Ten sam przepis opublikowano wtedy w „Vancouver Sun” jako „London Fog Bar”. Badaczka Lenore Newman wywodzi go z przepisu na niepieczone ciasto czekoladowe z 1947 roku.
Do popularności deseru przyłożyli rękę konkretni ludzie – w latach 70. sprzedawała go w Vancouver cukierniczka Susan Mendleson, a w 1986 roku, na wystawie Expo 86, trafił do oficjalnej książki kucharskiej jako klasyczny kanadyjski deser. W tym samym roku burmistrz Nanaimo Graeme Roberts ogłosił konkurs na idealny przepis, który wygrała Joyce Hardcastle.
Deser należał pierwotnie do kategorii dainties – drobnych słodkości podawanych na kościelnych kolacjach i przyjęciach. Po II wojnie światowej takie wypieki nabrały znaczenia towarzyskiego: kto mógł sobie pozwolić na masło, cukier i czasochłonne techniki, ten częstował gości efektownymi ciastkami. W 1954 roku w Nowym Brunszwiku opublikowano przepis zwany „Mabel’s Squares”, który także przypomina dzisiejsze Nanaimo bars.
Nazwa „Nanaimo bar” jest kanadyjska i figuruje w słowniku Canadian Oxford Dictionary. Deser dotarł nawet na salony. W 2016 roku, podczas państwowej kolacji w Waszyngtonie wydanej przez Baracka i Michelle Obamów dla premiera Kanady, wśród słodkości na półmisku inspirowanym Górami Skalistymi znalazły się ciasteczka czekoladowo-kokosowe wzorowane na Nanaimo bars.
Bannock (tradycyjny chleb rdzennych mieszkańców Kanady)
To najbardziej uniwersalne danie w rdzennym repertuarze Kanady – jada się je w Arktyce, na preriach, w subarktyce i na wybrzeżu Pacyfiku. Bannock ma wiele imion – Inuici nazywają go palauga, Mikmakowie luskinikn, a Ojibwe ba’wezhiganag. To płaski placek z mąki, wody i tłuszczu, do którego dodaje się mleko, sól albo cukier. Smaży się go na patelni lub w głębokim tłuszczu, piecze w piekarniku, a podczas wędrówek nawija na patyk i opieka nad ogniem. Dawni podróżnicy i handlarze futer mieszali ciasto prosto w worku z mąką, a placek wrzucali na patelnię, kiedy tylko zachodziła potrzeba.
Nazwa pochodzi z gaelickiego słowa bannach, czyli „kęs”, a według powszechnej opinii przepis w XVIII i XIX wieku przywieźli do Ameryki Północnej szkoccy handlarze futer. Rdzenne ludy znały jednak własne płaskie chleby i placki. Robiono je ze skrobi z kłączy paproci oraz z bulw kamasji i pieczono na rozgrzanych kamieniach, w piasku albo w dołach z ogniem.
Współczesny bannock ukształtowały racje żywnościowe, które pod koniec XIX wieku wydawano w rezerwatach, gdy dostęp do tradycyjnych pokarmów ograniczyli osadnicy – mąka, smalec i cukier. Dlatego dla części społeczności jest symbolem przetrwania i tożsamości, a dla innych przypomnieniem kolonializmu. Warto o tym pamiętać, gdy zamówicie go przy stole. W czerwcu 2000 roku, z okazji Narodowego Dnia Ludów Rdzennych, Michael Blackstock z rządu Kolumbii Brytyjskiej wydał broszurę „Bannock Awareness”. Połączył w niej historię placka z opowieścią o prawach rdzennych narodów i relacjach z osadnikami.
Dziś bannock jest stałym punktem festiwali powwow i rodzinnych spotkań. Bywa słodki, z jagodami saskatoon, a w wersji wytrawnej, z farszem, na przykład z chili, serem i warzywami, nazywany Indian taco. Szukajcie go w restauracjach i kawiarniach prowadzonych przez rdzennych przedsiębiorców – to najlepszy sposób, by przy okazji posłuchać ich historii.

Tire sur la neige (syrop klonowy zastygający na śniegu)
Przepis jest prosty – syrop klonowy gotuje się do około 112°C, a potem wylewa gorący na ubity śnieg lub pokruszony lód. Zimno błyskawicznie zagęszcza go w miękki, ciągnący się cukierek, który nawija się na drewniany patyczek i zjada jak lizaka. Podczas gotowania syropu nie wolno mieszać, bo w masie zrobią się kryształki cukru.
Prawdziwy rytuał odbywa się w cabane à sucre – szałasie, w którym wyrabia się syrop. Wiele takich szałasów ma dziś charakter komercyjny – oprócz posiłków oferują przejażdżki saniami, zwiedzanie plantacji klonów i toffi klonowe robione na oczach gości. Posiłek w Quebecu kończy się tym właśnie deserem, po daniach z szynką, fasolą i naleśnikami. W lutym tire sur la neige sprzedaje się też podczas Karnawału Zimowego w Quebec City.
Przysmak ma korzenie w tradycjach rdzennych ludów północnego wschodu, które zagęszczały sok klonowy do postaci „woskowego cukru”. W Nowej Anglii podobny zwyczaj nazywa się sugar on snow, a deser podaje się z pączkami, kwaśnymi ogórkami i kawą, które przełamują słodycz.
Na litr syropu potrzeba od 25 litrów soku, który zawiera 3,5 procent cukru, do 57 litrów soku z 1,5 procentem cukru, więc każda porcja kosztuje sporo pracy. Sezon trwa tylko kilka tygodni, zwykle od czterech do ośmiu, późną zimą i wczesną wiosną. Jeśli chcecie spróbować tire sur la neige tam, gdzie od pokoleń stanowi tradycję, planujcie podróż na przełom zimy i wiosny.
Kuchnia Kanady łączy rdzenną spiżarnię, francuski stół i brytyjską pieczeń z przepisami przywiezionymi z całego świata. Najlepiej smakuje po kolei – bajgiel o poranku, kanapka z wędzoną wołowiną w południe, na deser tire sur la neige. Zanim ruszycie w drogę, sprawdźcie, ile trwa lot do Kanady, zajrzyjcie do przeglądu atrakcji w Kanadzie, porę podróży wybierzcie z tekstem o pogodzie w Kanadzie, a nocleg – z naszym przeglądem hoteli w Kanadzie. Gotowe trasy znajdziecie w programach Planet Escape, na przykład w Kanadzie w pigułce i w roadtripie przez Kanadę Zachodnią. Smacznej podróży!

